ข้อมูลมุขปาฐะเป็นข้อมูลที่ไม่ต้องใช้ภาษาเป็นสื่อ เป็นข้อมูลเกี่ยวกับสัญลักษณ์ เอกลักษณ์ ศิลปะ หัตถกรรมพื้นบ้าน สถาปัตยกรรม อาหาร และดนตรี

    1. สัญลักษณ์ / เอกลักษณ์

    - เรื่องไต๊

    “ไต๊”คือสิ่งที่สานด้วยไม้ไผ่ เป็นพัด ธนู เข่ง ขนาดจิ๋วติดเหน็บไว้ที่เสาในห้องกะล้อห่อง เป็นสัญลักษณ์แทนขวัญของแต่ละคน เมื่อผู้ใดตายไปก็ต้องดึงไต๊ของผู้นั้นออกไปด้วย

    นายแดง  เชื้อนิล บ้านท่าโล้ จังหวัดเพชรบุรี

     

    ไต๊ บันทึกภาพที่พิพิธภัณฑ์ปานถนอม บ้านหนองจิก ตำบลหนองปรง อำเภอเขาย้อย จังหวัดเพชรบุรี

     

    - เรื่องขอกุด

    “ขอกุด” คือยอดจั่วประดับด้วยไม้แกะสลักเป็นกิ่งคล้ายเขากวางไขว้กัน(เป็นเอกลักษณ์ทางสถาปัตยกรรมของเรือนที่เด่นของชาวไทยโซ่ง)

    นายแดง  เชื้อนิล บ้านท่าโล้ จังหวัดเพชรบุรี

    ขอกุด สัญลักษณ์เรือนไทยโซ่ง

     

    - เรื่องแบบทรงผมไทยโซ่ง

    หญิงไทยโซ่งมีศิลปะในการแต่งผมแบบต่าง ๆ กันไป ตามวัย อายุ เรียงตามลำดับ ตั้งแต่วัยเด็ก จนเป็นวัยผู้ใหญ่ ดังนี้

    1. ทรงเอื้อมไหล่ หรือ ทรงเอื้อมไหล่ ทรงผมปะบ่า เป็นทรงผมของวัยรุ่นเพิ่งจะเป็นสาว 12หรือ14ผมยังยาวไม่มาก

    2. ทรงสับปิ้น เป็นทรงผมสำหรับหญิงสาววัย 14หรือ 15ผมจะยาวมาก จะสับปลายผมมวนขึ้นแล้วสับหวีไว้ที่ท้ายทอย

    3. ทรงนกกะแล ทรงสำหรับหญิงสาววัย 15–16ปี จะรวบไม้ผมไว้ข้างหลัง แล้วผูกเป็นปมเหมือนผูกเชือกข้างหน้า

    4. ทรงจุกต๊บ เป็นทรงผมสำหรับหญิงวัย วัย 16- 17จะมีผมยาวสามารถเป็นจุกได้ แต่ยังตั้งปั้นเกล้าไม่ได้ เป็นทรงผมเลื่อมแบบสาวใหญ่ ที่ตั้งปั้นเกล้าได้

    5. ทรงขอดกะต๊อก เป็นทรงผมสำหรับหญิงวัย 17- 18ผมจะยาวมาก ผูกผมเหมือน ผูกเนคไท ผูกหูกระต่าย โดยมีหางยาวออกมาทางขวา

    6. ทรงขอดซอย เป็นทรงผมสำหรับหญิงสาววัย 18- 19จะมีผมยาวสามารถเกล้าผมได้ผูกผมเป็นเงื่อนตายเอาซอยไว้ เอาซ้ายไว้ข้างซ้าย ทำผมเป็นโบว์ทั้งสองข้าง

    7. ทรงปั้นเกล้าต่วงเป็นทรงผมสำหรับหญิงสาวตั้งแต่ อายุ 20ขึ้นปี ผมจะยาวสามารถเกล้ารวบมวย ต๊บไว้ที่กลางศีรษะ ชายผมมวยสอดไว้ข้างใน แล้วใช้ไม้ขัดไว้เพื่อไม่ให้หลุด ลักษณะผมด้านหน้าจะเป็น ลอนใหญ่ๆทรงผมแบบนี้จะทำตลอดชีวิตของหญิงไทยโซ่งที่ยังไม่ได้แต่งงานและแต่งงานแล้ว

    8. ทรงปั้นเกล้าต๊ก เป็นทรงผมสำหรับหญิงหม้ายเป็นทรงผมสำหรับไว้ทุกข์หรือที่สามีตาย ถ้าศพยังอยู่ที่บ้านจะต้องปล่อยผมสหยาย ไม่เกล้าผมต่อเมือเผาศพ เอาผีขึ้นบ้านแล้ว ต้องไว้ทุกข์ต่ออีก 1ปี โดยต้องทำปั้นเกล้าต๊ก หรือเมื่อออกทุกข์แล้วจึงจะผมทรงปั้นเกล้า หรือปั้นเกล้าต่วงได้

    นางประดับ  ยอดทอง บ้านท่าโล้ จังหวัดเพชรบุรี

     

    ทรงผมทั้ง 8 แบบ (ปฏิทินปีพ.ศ. 2553 มูลนิธิไทยทรงดำประเทศไทย)

     

    - เรื่องไห 5 ไห

    ไห 5 ไห เป็นลักษณะที่พิเศษของชาวไทยโซ่ง บ้านชาวไทยโซ่งเราจะพบไหทั้ง 5 เรียงรายอยู่เกือบทุกบ้าน ได้แก่ ไหเกลือ ไหหน่อไม้ ไหปลาร้า ไหกะปิและไหมะขาม นอกจากนี้ยังมีไหข้าวซึ่งใช้ในการนึ่งข้าวเหนียว ลักษณะการใช้งานเหมือนหวด ในยามที่ว่างเว้นจากการทำไร่ทำนา ชาวไทยโซ่งก็จะออกไปหาปลา หาหน่อไม้ แล้วนำมาหมักไว้ในไหเพื่อเป็นการถนอมอาหารสำหรับบริโภคมื้อต่อๆไป ไหจึงเป็นสิ่งที่ผูกพันกับชีวิตชาวไทยโซ่งมาเป็นเวลาช้านาน 

    นอกจากนี้ปราชญ์ชาวบ้านที่เพชรบุรีได้กล่าวถึงบ้านห้าไหไว้ว่าชาวไทยโซ่งจะต้องมีไหติดบ้านไว้ 5 ไห คือ ไหเกลือ สำหรับทำกับข้าว บ้านไหนไม่มี จะทำกับข้าวได้ไม่อร่อย ไหปลาร้า บ้านไหนทำปลาร้าดีทำกินก็ได้ทำขายก็รวย ไหเหล้า เอาไว้ร่วมนั่งพบปะสังสรรค์รับแขกผู้มาเยือน ไหเงินไหทอง แสดงให้เห็นว่าเป็นคนประหยัดมัธยัสถ์อดออม และสุดท้าย ไหหน่อส้ม ที่เป็นไหที่สำคัญสำหรับพิธีกรรมทางประเพณี ซึ่งหน่อส้มนี้ทำมาจากหน่อไม้เอามาดองเปรี้ยวในไหนั่นเอง

     

    ห้าไห บ้านหัวเขาจีน ตำบลห้วยยางโทน อำเภอปากท่อ จังหวัดราชบุรี

     

    2. ศิลปะชาวบ้าน สิ่งประดิษฐ์ที่สวยงาม

    2.1 เครื่องใช้ในครัวเรือน

    (1) ปานเข้า

     

    วัสดุที่ใช้ทำ

                    - ไม้ขนุน

    ขั้นตอนการทำ

                    - ใช้ไม้แผ่นกระดานบาง ๆ ทำ โดยยกตีนให้สูงขึ้นจากพื้นเล็กน้อย และมีการทำลวดลายที่ตีน บางคนทำฝาปิดครอบข้างบน

    หน้าที่ใช้สอย

                    - ใช้สำหรับวางถ้วยกับข้าว

                    - ใช้ในพิธีเสนเรือน

    นายไพ  ยอดทอง บ้านท่าโล้ จังหวัดเพชรบุรี

     

    (2) บั้งน้ำ

     

    วัสดุที่ใช้ทำ

                    - ไม้ไผ่

    หน้าที่ใช้สอย

                    - ใช้ใส่น้ำไว้รับประทานเวลาไปทำนาหรือเข้าป่า

    นายสังวาล  บุญน้อย บ้านท่าโล้ จังหวัดเพชรบุรี

     

    (3) วี

     

    วัสดุที่ใช้ทำ

                    - ไม้ไผ่

    หน้าที่ใช้สอย

                    - ใช้พัดเวลาร้อน

    นายสังวาล  บุญน้อย บ้านท่าโล้ จังหวัดเพชรบุรี

     

     

    (4) เรื่องกะแซะ

     

    วัสดุที่ใช้ทำ

                    - หวาย

    หน้าที่ใช้สอย

                    - ใช้หาบของ

                    - ใช้หามหมูในพิธีเสนเรือน

    นายสังวาล  บุญน้อย บ้านท่าโล้ จังหวัดเพชรบุรี

     

    2.2 พาหนะพื้นบ้าน

    ในสมัยก่อนชาวไทยโซ่งใช้เท้าในการเดินทางต่อมามีการพัฒนามาใช้ เกวียนเป็นพาหนะในการเดินทาง ความว่า

    “อันเกียนนี้ มันก็มีอยู่ สามอย่างเล่มเกียนมีเกียนกวายนึง เกียนจำลองเอาะมาจากเกียนกวาย เสาเอิ้นวาเกียนรามเสน นอกจากเกียนรามเสนก็มีเกียนงัว มันมีอยู่สามอย่าง เกียนกวายนี้มันเป็นเกียนเหญ่อ รามเสนนี้มันเป็นเกียนกลางๆ แกนมันเหญ่อกว่าเกียนงัว มันคือๆเกียนกวายนี้เล่าะ เสาเอิ้นเกียนรามเสน”

    นายเห่ง  พุดเดช บ้านท่าโล้ จังหวัดเพชรบุรี

     

    2.3 เครื่องประกอบการละเล่น

    การละเล่นของชาวไทยโซ่งที่เล่นกันอยู่เป็นประจำในเทศกาลเดือน 5  หรือเทศกาลสงกรานต์ คือ การเล่นลูกช่วง หรือชาวไทยโซ่งเรียกกันว่า อิ้นกอน ซึ่งมีอุปกรณ์ในการเล่น ดังนี้

     

    อุปกรณ์ในการอิ้นกอน

    1. มะกอน หรือ ลูกช่วง
    2. แกน หรือ แคน ซึ่งจะมีแคน 2 ชนิด คือ แคน 7 กับ แคน 8
    3. ขวง คือ ลานบ้านของสาวหัวหน้าหนุ่มสาวในหมู่บ้านนั้น ในหนึ่งหมู่บ้านอาจจะมีได้หลายขวง ขวงหนึ่งสาวก็ไม่ควรเกิน 20 คน
    4. ฝูงกอน คือ ชายหนุ่มที่มีอายุตั้งแต่ 15ปีขึ้นไป จนไม่จำกัดอายุ ทั้งหนุ่มโสด และไม่โสดฝูงกอนหนึ่ง 15 - 20 คน
    5. แคร่และกองฟืน แคร่เอาไว้สำหรับนั่งรับแขก ฝืนใช้สำหรับก่อไฟให้เห็นแสงสว่าง
                                                                                           

    นายแดง  เชื้อนิล บ้านท่าโล้ จังหวัดเพชรบุรี

     

      

    มะกอน หรือลูกช่วง

     

    2.4 เครื่องใช้ในการรบ/ต่อสู้

    เครื่องใช้ในการรบ/ต่อสู้ ในสมัยก่อนชาวไทยโซ่งให้หอกใช้ดาบและปืนเป็นอาวุธในการรบ และต่อสู้ ดังความที่ว่า

    “สมัยแต๋จ้าวก็เห็นแต่เสาวาเจ้าหอกเจ้าดาบอันปืนนี้ สมัยแต่เจ้า มันก็จะมี มีก็พวกปืนแก๊ปนี้เล้ยแต่ว่าในราชการ เสาเอิ้นปืนฮังเล้ย ปืนครกปืนฮังเล้ยนะ แต๋จ้าวนะ เออ แล้วก็มีหอกมีดาบนี้เล่าะ อือ ไอ้พวกปืนเอ็ม ปืนโตฮังโตกวาทีวามาในยุคนี้มันก็มะมีเล้ย สมัยแต่จ้าวเสาเอิ้นปืนครก ๆ นั้นเล่าะ เคยได้งินอยู่นะ”

    นายเห่ง  พุดเดช บ้านท่าโล้ จังหวัดเพชรบุรี

     

    2.5 เครื่องมือจับสัตว์

    เครื่องมือจับสัตว์ในวิถีชีวิตการทำมาหากินของชาวไทยโซ่ง ประกอบด้วย หมวง อีเป็ด ซ่อนดักปลา ลอบ สุ่ม หมวงอีเป็ด เบ็ดทรง กระชังใส่ปลา ก๊งไก่ แห อีตุ้ม ยอ เครื่องมือจับสัตว์น้ำทั้งหมดทำจากไม้ไผ่นำมาจักสาน (ภาพถ่ายเครื่องมือจับสัตว์ เป็นภาพลิขสิทธิ์ของนายสุธาวี  กลิ่นอุบล)

    หมวง

     อีเป็ด

    ซ่อนดักปลา

    ลอบ

    สุ่ม

     

    หมวงอีเป็ด

    เบ็ดทรง

    กระชังใส่ปลา

    ก๊งไก่

    แห

    อีตุ้ม

    ยอ

    3. หัตถกรรมพื้นบ้าน

    หัตถกรรมพื้นบ้านของชาวไทยโซ่งส่วนใหญ่จะเกิดจากฝีมือของผู้ชาย และส่วนใหญ่จะเป็นงานหัตถกรรมประเภทเครื่องจักสาน ได้แก่กระบุงถัง กะเหล็บ ปานเผือน กระบุงเตาะลด กระด้งฝัดข้าว กะแต่ง ก่องเข้า กะต้าเส่าว์หญ้า โห้ กะต้าตาแตะ เข่งหาบ กระเช้าจีน ขมุก ปานเข้า หมัวะ เสิง และกะโล่ (ภาพถ่ายหัตถกรรมพื้นบ้าน เป็นภาพลิขสิทธิ์ของนายสุธาวี กลิ่นอุบล)

    กระบุงถัง

    กะเหล็บ

    ปานเผือน

    กระบุงเตาะลด

    ก่องเข้า

    โห้

    ขมุก

    ปานเข้า

     

    4. สถาปัตยกรรมพื้นบ้าน

    สถาปัตยกรรมพื้นบ้านของชาวไทยโซ่งที่โดดเด่นที่สุดคือ การสร้างที่อยู่อาศัย หรือสิ่งที่ชาวไทยโซ่งเรียกกันว่า “เฮือนลาว” (ดูรายละเอียดเพิ่มเติมในหัวข้อลักษณะบ้านเรือน)

    5. อาหารการกิน

    อาหารของไทยโซ่ง ส่วนมากเป็นประเภทผักต่าง ๆ ที่หาได้ทั่วไป เช่น ตามรั้วข้างบ้าน ตามลำคลอง หนองน้ำ ฯลฯ เช่น ผักแว่น ผักต้อยติ่ง ผักตีนเต่า ผักเหนาะ ผักหนาม ผักเสี้ยนและผำ ฯลฯ ประเภทยอดพืชผัก เช่น ยอดกระถิน ยอดกุ่ม ยอดตำลึง ยอดมะแว้ง ยอดสะเดา ฯลฯ ประเภทดอกของพืชผักที่เป็นอาหาร เช่น ดอกแค ดอกโสน ดอกขี้เหล็ก ฯลฯ ส่วนประเภทผลไม้ เช่น มะม่วง มะละกอ แตงโม ฯลฯ พืชผักดังกล่าวใช้เป็นอาหารสำหรับจิ้มกับแจ๋ว เช่น แจ๋วด้าน แจ๋วปลาร้า ฯลฯ ส่วนที่นำไปประกอบเป็นอาหารหรือส่วนผสมของอาหารประเภทอื่นก็มีบ้าง ได้แก่ อาหารประเภทแกง หรืออาหารประเภทยำ เป็นต้น

    ข้าวที่ใช้รับประทานในชีวิตประจำวันนั้น แต่เดิมจะเป็นประเภทข้าวเหนียว ส่วนปัจจุบันก็เหมือนกับคนไทยทั่วไปคือข้าวเจ้า(ดูรายละเอียดเพิ่มเติมในหัวข้ออาหาร)

    ติดต่อเรา

     
    • ปัทมา พัฒน์พงษ์
    • สถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเอเชีย
    • มหาวิทยาลัยมหิดล
    • พุทธมณฑลสาย 4 ศาลายา จังหวัดนครปฐม 73170
    • Tel: 66 (0) 2800-2308 - 14

    โซเชียลเน็ตเวิร์ค

     
    • เฟสบุ๊ค

    งานวิจัยนี้จัดทำขึ้นเพื่อเผยแพร่ข้อมูล วัฒนธรรม ความเชื่อ ของไทยโซ่งหรือไทยทรงดำ ถ้าผิดพลาดประการใดขออภัยมา ณ ที่นี้ หรือ สามารถติดผ่านทางเว็บไซค์นี้เพื่ออัพเดทข้อมูลหรือแก้ไขข้อมูลให้ถูกต้อง โดยสามารถส่งอีเมล์มาที่ This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.